Ýüpek ýolunyň syrlary: 15 günlük Türkmenistan ekspedisiýasy

Türkmenistana we Ýüpek ýolunyň gizlin ugurlary boýunça on bäş günlük ekspedisiýaňyzyň başlangyjyna hoş geldiňiz! Aşgabadyň Halkara howa menziline gelip düşeniňizde, gollanmaçyňyz sizi garşy alar we myhmanhanaňyza ugradar. Ýerleşip, biraz dynç alanyňyzdan soň, paýtagt bilen tanyşmaga ugrarsyňyz. Aşgabady köplenç «ak mermerli şäher» diýip atlandyrýarlar, onuň ýadygärlikleri, çüwdürimleri we giň şaýollary ilkinji gezekden täsirli pikir döredýär.

Gezelençiňiz Garaşsyzlyk binasynyň heýkelleriň, çüwdürimleriň we üns bilen idedilýän baglaryň arasynda belentden göterilýän Garaşsyzlyk seýilgähinden başlanar. Soňra syn meýdançasyndan şäheriň we Köpetdag daglarynyň giň görnüşi açylýan Bitaraplyk binasyna bararsyňyz. Gezelençiňiz nusgawy osman usulynda gurlan nepis bina – Ärtogrul Gazy metjidine dowam eder. Günortandan soň daş eýýamyndan häzirki döwre çenli Türkmenistanyň taryhyny beýan edýän sergileri bolan Döwlet muzeýine bararsyňyz. Muzeýiň iň gymmatly eksponatlarynyň hatarynda Nusaýdan tapylan pil süňkünden ýasalan parfiýa ritonlary we Marguşyň bürünç eýýamy medeniýetiniň tapyndylary bar. Şeýle hem gollanmaçyňyz size öňdäki uzak ugur barada maglumat berer we soraglaryňyza jogap berer. Agşam däp bolan türkmen tagamlaryndan ybarat hoş geldiňiz agşamlyk naharyndan lezzet alarsyňyz. Gijäni Aşgabatdaky myhmanhanaňyzda geçirersiňiz.

Ertirlik naharyndan soň, Aşgabatdan Köpetdag dag gerşiniň demirgazyk eňňitleriniň ugry bilen günbatara tarap ýola düşersiňiz. Ilkinji duralgaňyz – Türkmenistanyň meşhur «altyn bedewleri» bilen tanşyp, olaryň taryhy we idegi barada bilip boljak Ahal-teke bedewleriniň atçylyk toplumy. Soňra 1881-nji ýylda rus goşunlarynyň eline geçen türkmen taýpalarynyň iň soňky beýik galasynyň ýeri bolan Gökdepä bararsyňyz. Häzirki wagtda bu ýerde ýadygärlik we ajaýyp Saparmyrat Hajy metjidi ýerleşýär.

Syýahat hek daşly gowagyň çuňlugynda ýerleşýän ýerasty köl – Köw-Ata tarap dowam eder. Uzyn basgançak sizi rahatlandyryjy suwa düşmek üçin ajaýyp bolan ýyly, minerallara baý suwa alyp barar. Günortandan soň egrem-bugram ýol bilen daglara, Nohur obasyna tarap galarsyňyz. Nohur özüne mahsus däp-dessurlary, gepleşigi we durmuş ýörelgesi bolan Türkmenistanyň iň däp-dessurly obalarynyň biridir. Siz dag eňňitlerinde gurlan daş jaýlary we mazarlary ýabany dag tekeleriniň şahlary bilen bellenen köne gonamçylygy görersiňiz. Öý eýeleriňiz sizi çaý we öýde bişirilen agşamlyk nahary bilen garşy alarlar. Gijäni Nohurdaky myhman öýünde geçirersiňiz.

Öý eýeleriňiz bilen ertirlik naharyndan soň, Köpetdag daglary arkaly syýahatyňyzy dowam etdirersiňiz. Ýol gaýaly depeleriň, ýaşyl eňňitleriň we kiçi obalaryň owadan görnüşlerini hödürläp, jülgeleriň we aşyrymlaryň arasy bilen egrem-bugram uzaýar. Şu gün siz baý ösümlik dünýäsi we seýrek haýwanlary bilen tanalýan goralýan ýer – Sünt-Hasardag döwlet goraghanasyna bararsyňyz.

Goraghanada ýabany pisse agaçlary, arça, ýabany üzüm we köp sanly dermanlyk ösümlikler ösýär. Bagtyňyz çüwse, ýabany geçileri, dag goýunlaryny ýa-da gaýalaryň üstünde aýlanyp ýören ýyrtyjy guşlary görmegiňiz mümkin. Gollanmaçyňyz bu dag sebitiniň özboluşly ekoulgamyny goramak boýunça alnyp barylýan işler barada gürrüň berer. Günüň ikinji ýarymynda ýalaňaç, ýumrulan depeleriň geň we owadan tebigy görnüşi döredýän Aý daglary diýlip atlandyrylýan ýeriň üsti bilen geçersiňiz. Depeleriň ýumşak reňkleri gün dowamynda üýtgeýär, bu bolsa bu ýeri surat düşürmek üçin ajaýyp ýere öwürýär. Ýolda owadan ýerde piknik görnüşindäki günortanlyk nahary üçin saklanarsyňyz. Giçlik Gyzylarbat ady bilen hem tanalýan Serdar şäherine gelersiňiz. Gijäni Serdardaky myhmanhanaňyzda geçirersiňiz.

Şu gün Türkmenistanyň günbatarynda syýahata we açyşlara baý doly gündür. Ertirlik naharyndan soň, Serdardan çykyp, Balkan daglarynyň eteginde ýerleşýän nebitçiler şäheri Balkanabada tarap günbatara ýola düşersiňiz. Ýolda dag eňňidiniň ýokarsynda gurlan Parawbibiniň kümmetine bararsyňyz. Rowaýata görä, Parawbibi atly mukaddes aýal bu ýerde gaçybatalga tapypdyr we ony duşmanlardan goramak üçin dag açylypdyr. Häzirki wagtda bu ýere esasan aýallar saglyk we perzent bagty üçin doga etmäge gelýärler.

Gezelençden soň, XIV asyryň hormatly sopy halypasynyň kümmeti bolan Gözli Ata mukaddes ýerine ýoluňyzy dowam etdirersiňiz. Toplum köne gonamçylyk bilen gurşalan bolup, sebitiň iň möhüm zyýarat mekanlarynyň biridir. Gollanmaçyňyz ýerli däp-dessurlary we sopy öwlüýäleriniň türkmen medeniýetindäki ornuny düşündirer. Giçlik hek daşly gaýalary gyzyl, gülgüne we ak reňklerde lowurdaýan Ýangykala kanýonyna ýetersiňiz. Kanýonyň diwarlary gadymy deňziň düýbünden millionlarça ýylyň dowamynda emele gelipdir. Bu ýerde günüň ýaşyşyny synlamak tutuş syýahatyň iň ajaýyp pursatlarynyň biridir. Agşamlyk nahary düşelgede taýýarlanar. Gijäni kanýonyň golaýynda çadyrlarda geçirersiňiz.

Gaýalaryň ýumşak reňklerde ýagtylanýan pursatynda Ýangykala kanýonynyň üstünde günüň dogşuny görmek üçin ir turuň. Düşelgede ertirlik naharyndan soň, çöldäki depe we mukaddes ýer bolan Kemal Ata tarap ugrarsyňyz. Bu ýerde siz Kemal Atanyň mazaryny we köne gonamçylygy, şeýle hem çöl düzlükleriniň giň görnüşlerini görersiňiz. Gollanmaçyňyz bu ýer bilen baglanyşykly rowaýatlary we onuň ýerli ruhy durmuşdaky ornuny gürrüň berer.

Soňra syýahat Hazar deňziniň kenarynda ýerleşýän Türkmenistanyň esasy port şäheri Türkmenbaşa dowam eder. Myhmanhana ýerleşenden soň, kenarda wagt geçirip, deňizde suwa düşüp bilersiňiz. Hazar Ýer ýüzündäki iň uly ýapyk suw howdany bolup, onuň bu ýerdäki kenary çägeli kenarlar bilen örtülendir. Soňra ýerli söwdagärleriň täze balyk, ysladylan bekre we beýleki deňiz önümlerini satýan şäher bazaryna bararsyňyz. Bazar şeýle hem ýerli durmuşy görmek we täze miweleri satyn almak üçin amatly ýerdir. Agşam gün suwuň üstünde ýaşyp barýarka, deňiz kenaryndaky seýil ýodasy boýunça gezelenç edip bilersiňiz. Deňiz önümlerinden taýýarlanan agşamlyk nahary günüňizi tamamlamagyň ajaýyp usulydyr. Gijäni Türkmenbaşyda geçirersiňiz.

Ertirlik naharyndan soň, Türkmenistanyň demirgazygyndaky Daşoguz şäherine içerki uçuş üçin Balkanabadyň üsti bilen howa menziline ugrarsyňyz. Uçuş giň Garagum çölüniň üstünden geçýär we onuň gutarnyksyz çägeleriniň täsirli görnüşini hödürleýär. Gelip düşeniňizde, sizi ýerli gollanmaçyňyz garşy alar we şäher boýunça gezelenç başlanar.

Daşoguz Türkmenistanyň demirgazygynyň welaýat merkezi bolup, Özbegistan bilen serhediň golaýynda ýerleşýär. Bu sebit taryhy taýdan Amyderýanyň aşaky akymynyň ugrunda kemala gelen gadymy siwilizasiýa – Horezmiň bir bölegi bolupdyr. Siz şäheriň baş meýdanyna, seýilgählerine we ýadygärliklerine, şeýle hem ýerli bazara bararsyňyz. Bazar däp bolan egin-eşikleri, telpekleri we ýerli önümleri görüp boljak reňbe-reň ýerdir. Gollanmaçyňyz köp babatda ýurduň beýleki sebitlerinden tapawutlanýan Daşoguz welaýatynyň taryhy, medeniýeti we däp-dessurlary barada gürrüň berer. Gepleşikde, aşhanada we egin-eşikde tapawutlary görmegiňiz mümkin. Wagt galsa, gadymy Horezmiň tapyndylaryny görmek üçin welaýat muzeýine hem baryp bilersiňiz. Agşam myhmanhanaňyza ýerleşip, agşamlyk naharyndan lezzet alarsyňyz. Gijäni Daşoguzda geçirersiňiz.

Ertirlik naharyndan soň, Horezmiň öňki paýtagty we ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna girizilen Köneürgenje ugrarsyňyz. Şäher mongollar tarapyndan weýran edilmezinden öň, XII we XIII asyryň başynda iň ýokary gülläp ösüş derejesine ýetipdir. Häzirki wagtda onuň saklanyp galan ýadygärlikleri Merkezi Aziýadaky orta asyr binagärliginiň iň gowy nusgalarynyň hataryndadyr.

Siz düzlügiň üstünde takmynan 60 metr belentlige göterilýän we sebitiň iň beýik minaralarynyň biri bolan Gutlug Temir minarasyna bararsyňyz. Soňra haýran galdyryjy mozaikaly gümmezi bilen Törebeg hanymyň kümmetini görersiňiz. Şeýle hem Soltan Tekeşiň kümmetine, Il-Arslanyň kümmetine we beýik sopy halypa Nejmeddin Kübranyň kümmetine bararsyňyz. Bu ýerlere köp zyýaratçylar gelýär we olaryň mukaddes ýerleriň töwereginde aýlanyşyny ýa-da däp bolan dessurlary berjaý edişini görmegiňiz mümkin. Günortanlyk naharyndan soň, Garagum çöli arkaly günorta, Derwezä tarap ugrarsyňyz. Agşam 1970-nji ýyllardan bäri ot alyp ýanýan äpet çukur – Derweze gaz kraterine gelersiňiz. Gije asmanynyň fonunda lowurdaýan krater ýatdan çykmajak görnüşdir. Düşelgede kebapdan ybarat agşamlyk naharyndan lezzet alarsyňyz. Gijäni krateriň golaýynda öýde ýa-da çadyrda geçirersiňiz.

Düşelgede ertirlik naharyndan soň, Garagumyň ýüregi boýunça hakyky çöl başdan geçirmesine başlarsyňyz. Ugur çäge depeleriniň üstündäki çägeli ýodalar we gury yssyda nagyş bolup jaýrylýan, takyr diýlip atlandyrylýan toýunly düzlükler boýunça geçýär. Siz bu çöl ýodalaryny gowy bilýän tejribeli ýerli sürüjileriň dolandyrýan 4x4 awtoulaglarynda syýahat edersiňiz.

Ýolda tebigata haýran galmak, surat düşürmek we çöl jandarlarynyň yzlaryny gözlemek üçin saklanarsyňyz. Düýeleri, hažžyklary, çöl pyşdyllaryny we bozturgaý, daşçakar ýaly guşlary görmegiňiz mümkin. Gollanmaçyňyz sözen we çerkez ýaly ösümlikleriň bu agyr şertlerde nähili ýaşap galýandygyny düşündirer. Günortanlyk nahary çäge depeleriniň kölegesinde piknik görnüşinde berler. Günortandan soň çölüň çuňlugynda ýerleşýän däp bolan maldarçylyk obasy – Damla obasyna gelersiňiz. Obalylar düýe, goýun we geçi saklaýarlar hem-de ata-babalary ýaly ýaşaýarlar. Sizi ýerli maşgala garşy alar we çaý hem-de toýun tamdyrda bişirilen çörek bilen myhman eder. Agşam öý eýeleriňiz bilen agşamlyk naharyndan lezzet alarsyňyz. Gijäni Damlada öýde ýa-da myhman öýünde geçirersiňiz.

Damlada ertirlik naharyndan soň, obanyň ertirki durmuşyny synlamaga wagtyňyz bolar. Aýallaryň çörek bişirişini, çagalaryň mallara seretmäge kömek edişini we erkekleriň düýeleri öri meýdanyna äkidişini görmegiňiz mümkin. Soňra çöl arkaly Akmolla obasyna tarap syýahatyňyzy dowam etdirersiňiz.

Ýol sizi çopanlaryň sürülerini guýularyň arasynda göçürip ýören asuda çäge depeleriniň we öri meýdanlarynyň içi bilen alyp geçer. Akmolla obasyna gelip, ýerli maşgalalar bilen tanşarsyňyz we olaryň durmuş ýörelgesi barada bilersiňiz. Günortanlyk naharynda nesilden-nesle geçip gelýän köne reseptler boýunça taýýarlanan däp bolan guzy etinden tagamlar bolar. Gowurma ýa-da gyzgyn çägede bişirilýän etli çörek – içlekli ýaly tagamlaryň taýýarlanyşyny görmäge mümkinçiligiňiz bolmagy mümkin. Bu gün surat düşürmek üçin hem ajaýyp gündür, sebäbi siz türkmenleriň gündelik durmuşyny tebigy ýagdaýda suratda saklap bilersiňiz. Adamlary surata düşürmezden öň rugsat soramagy ýatdan çykarmaň, munda gollanmaçyňyz size kömek eder. Agşam çölüň dymyşlygyndan we ýyldyzlara doly asmandan lezzet alyp bilersiňiz. Agşamlyk nahary öý eýeleriňiz bilen bilelikde berler. Gijäni Akmollada geçirersiňiz.

Şu gün asuda syýahat we dynç alyş günüdir. Ertirlik naharyndan soň, çöl arkaly gysga ýol bilen Murzeçirla oazis obasyna ugrarsyňyz. Tebigat pes çäge depeleri, seýrek gyrymsy agaçlar we wagtal-wagtal duş gelýän düýe sürüleri bilen asudadyr.

Gelip düşeniňizden soň, ösümlikleri, haýwanlaryň yzlaryny we tebigatyň aýratynlyklaryny görkezjek gollanmaçyňyz bilen çölde gezelenç etmäge wagtyňyz bolar. Siz bu sebitdäki adamlaryň suwy nähili tapýandyklaryny, jaýlaryny nähili gurýandyklaryny we mallaryna nähili seredýändiklerini bilersiňiz. Günortanlyk nahary oazisiň mähirli myhmansöýerligini duýjak ýerli öýde berler. Öý eýeleriňiz size reňbe-reň köýnekleri, keşdeli donlary we telpek diýlip atlandyrylýan belent deri papaklary öz içine alýan milli egin-eşiklerini görkezmekleri mümkin. Aýallar ejeden gyza geçýän hünär – halylaryň we keçeleriň el bilen nähili ýasalýandygyny görkezip bilerler. Ýatda galjak surat üçin milli lybasy geýip görmäge çagyrylmagyňyz mümkin. Günortandan soňky wagt dynç almak we obanyň asuda ýagdaýyndan lezzet almak üçin boşdur. Agşam öý eýeleriňiz bilen agşamlyk nahary berler. Gijäni Murzeçirlada geçirersiňiz.

Şu gün çöl arkaly uzak we täsirli geçiş günüdir. Irki ertirlik naharyndan soň, Murgap derýasynyň gadymy deltasyna tarap günorta-gündogara uzaýan ýodalar boýunça ýola düşersiňiz. Syýahat günüň köp bölegini alýar, dynç almak, surat düşürmek we aýak gerip dynç almak üçin yzygiderli saklanylar.

Siz çöldäki durmuşyň asyrlar boýy bolşy ýaly dowam edýändigini görüp boljak kiçi oazisleriň, guýularyň we obalaryň üstünden geçersiňiz. Gollanmaçyňyz bir wagtlar ýüpek, ýakymly ysly otlar we beýleki harytlar ýüklenip bu çägeleri kesip geçen kerwenler barada gürrüň berer. Günortanlyk nahary ýolda piknik görnüşinde berler. Murgap deltasyna ýakynlaşdygyňyzça tebigy görnüş üýtgeýär we gadymy ilatly ýerleriň yzlaryny görüp başlarsyňyz. Giçlik Merkezi Aziýanyň iň möhüm bürünç eýýamy ýadygärlikleriniň biri bolan Gonurdepä ýetersiňiz. Gonurdepe takmynan dört müň ýyl ozal gülläp ösen gadymy Marguş siwilizasiýasynyň merkezi bolupdyr. Harabalyklaryň üstünde günüň ýaşyşyny synlamaga wagtyňyz bolar, bu bolsa jadyly täsir galdyrýar. Agşamlyk nahary düşelgede berler. Gijäni Gonurdepäniň golaýynda geçirersiňiz.

Ertirlik naharyndan soň, takmynan biziň eramyzdan öňki 2000-nji ýyllara degişli Gonurdepäni öwrenersiňiz. Bu ýadygärlikde köp onýyllyklaryň dowamynda arheolog Wiktor Sarianidi gazuw-agtaryş işlerini geçirip, köşgi, ybadathanalary, ot gurbanlyk ojaklaryny we uly gonamçylygy ýüze çykarypdyr. Käbir alymlar Gonurdepäniň zoroastrizm dessurlarynyň irki ösüşi bilen baglanyşykly bolmagynyň mümkindigine ynanýarlar.

Gollanmaçyňyz sizi diwarlaryň we binalaryň galyndylarynyň arasy bilen gezdirip, bu gadymy şäherdäki durmuşyň nähili bolandygyny düşündirer. Bir wagtlar bu ýerde ýaşan adamlaryň galdyran küýze bölekleriniň we beýleki yzlarynyň käbirini görmegiňiz mümkin. Gezelençden soň, ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna girizilen we Ýüpek ýolunyň iň beýik şäherleriniň biri bolan Gadymy Merwe ugrarsyňyz. Siz iki müň ýyldan gowrak taryhy bolan Erkgala we Gäwürgala galalaryna bararsyňyz. Şeýle hem Seljuk paýtagty Soltangalany we beýik Soltan Sanjaryň kümmetini görersiňiz. Beýleki görnükli ýerleriň hatarynda Gyzgala köşkleri we pygamberiň sahabalarynyň kümmetleri bar. Agşam Mary şäherine ýoluňyzy dowam etdirip, myhmanhanaňyza ýerleşersiňiz. Gijäni Mary şäherinde geçirersiňiz.

Ertirlik naharyndan soň, sebitiň az tanalýan ýadygärliklerine bir günlük syýahat üçin Mary şäherinden ugrarsyňyz. Ilkinji duralgaňyz – XI asyrda, Seljuk döwründe gurlan Talhatan baba metjidi. Metjit öz döwrüniň iň ajaýyp nusgalarynyň hataryna girýän owadan kerpiç bezegi bilen meşhurdyr.

Syýahat depäniň eňňidine oýlup ýasalan täsin ýerasty ýadygärlik – Ýekegowak gowagyna dowam eder. Gowagyň iki gaty we dar geçelgeler bilen birleşdirilen takmynan 44 otagy bar. Taryhçylar onuň buddist monastyry, gaçybatalga ýa-da sopy dindarlarynyň çille oturýan ýeri hökmünde ulanylan bolmagynyň mümkindigine ynanýarlar. Gollanmaçyňyz sizi otaglaryň arasy bilen gezdirip, onuň gelip çykyşy we niýetlenişi baradaky dürli çaklamalary düşündirer. Size el çyrasy gerek bolar, ýere deň bolmadyk ýerleriniň bardygy sebäpli amatly aýakgap geýmek maslahat berilýär. Gezelenç wagtynda özüňiz bilen alnan günortanlyk nahary berler. Bu syýahatçylaryň seýrek barýan ýerini görmek üçin seýrek mümkinçilikdir. Giçlik Mary şäherine gaýdyp gelersiňiz. Agşamlyk nahary we gijelemek Marydaky myhmanhanaňyzda.

Ertirlik naharyndan soň, myhmanhanadan çykyp, Aşgabada gaýdyş ýoluňyza başlarsyňyz. Ilkinji duralgaňyz – eýran hökümdary Nadyr şa bilen baglanyşykly XVIII asyra degişli berkitme – Nedirşa galasy. Onuň äpet toýun diwarlary bir wagtlar bu sebitde bolup geçen çaknyşyklary ýatladýar.

Soňra IX–XIII asyrlarda möhüm söwda şäheri bolan orta asyr Abiwerd şäherçesine bararsyňyz. Şäher diwarlarynyň harabalyklarynyň arasynda gezip, jaýlaryň we köçeleriň galyndylaryny görersiňiz. Soňra Änew obasynyň golaýyndaky Seýitjemaleddin metjidiniň harabalyklaryna bararsyňyz. XV asyrda gurlan bu metjit girelgesindäki aždarha şekilleri bilen meşhur bolupdyr. 1948-nji ýylyň ýer titremesinde ýumrulsa-da, ol möhüm zyýarat mekany bolmagynda galýar. Gollanmaçyňyz her bir ýadygärligiň taryhyny we onuň sebitiň taryhyndaky ornuny düşündirer. Giçlik Aşgabada gelip, myhmanhanaňyza ýerleşersiňiz. Agşam ekspedisiýaňyzyň tamamlanmagy mynasybetli hoşlaşyk agşamlyk naharyndan lezzet alarsyňyz. Gijäni Aşgabatda geçirersiňiz.

Şu gün siziň Türkmenistan boýunça on bäş günlük ekspedisiýaňyz tamamlanýar. Myhmanhanada ertirlik naharyndan soň, uçuş wagtyňyza baglylykda biraz boş wagtyňyz bolar. Öýüňize gaýdyp gitmezden öň ýadygärlik sowgatlar dükanyna barmagy ýa-da dynç almagy isläp bilersiňiz.

Otagyňyzy ylalaşylan wagta çenli boşadyň. Gollanmaçyňyz we sürüjiňiz sizi myhmanhananyň dalanynda garşy alar we Aşgabadyň Halkara howa menziline ugradar. Toparymyz size goşlaryňyz we halkara uçuşyňyz üçin hasaba durmak boýunça kömek eder. Eger halylary ýa-da beýleki el işlerini satyn alan bolsaňyz, gümrük üçin kwitansiýalaryňyzy we şahadatnamalaryňyzy taýýar saklaň. Soňky iki hepdäniň dowamynda siz daglaryň, kanýonlaryň we çölleriň üsti bilen syýahat edip, göçme maşgalalar bilen tanyşdyňyz we gadymy şäherleri öwrendiňiz. Siz bürünç eýýamynyň Gonurdepesinden başlap, syrly Ýekegowak gowagyna çenli syýahatçylaryň seýrek barýan ýerlerini gördüňiz. Bu ekspedisiýanyň sizde Türkmenistan barada çuňňur we uzak wagtlap ýatda galjak täsir galdyrandygyna umyt edýäris. Biziň bilen syýahat edeniňiz üçin sag boluň, sizi täze başdan geçirmeler üçin ýene-de garşy almaga umyt edýäris.